Η εορτή των Θεοφανίων: Από τον Ιορδάνη ποταμό στον αγιασμό των υδάτων

«Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε, η της Τριάδος εφανερώθη προσκύνησις του γαρ Γεννήτορος η φωνή προσεμαρτύρει Σοι, αγαπητόν Σε Υιόν ονομάζουσα και το Πνεύμα εν είδει περιστεράς εβεβαίου του λόγου το ασφαλές. Ο επιφανής Χριστέ ο Θεός Και τον κόσμον φωτίσας δόξα Σοι».

Τη φανέρωση της τρισυπόστατης παρουσίας του Θεού (Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα) γιορτάζει σήμερα η Εκκλησία, τη μοναδική φορά της εμφάνισης, στη Γη, της Αγίας και ομοουσίου και αδιαιρέτου Τριάδος, τη φανέρωση του Θείου Λόγου, που συνέβη σύμφωνα με σχετικές ευαγγελικές περικοπές του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά, κατά τη Βάπτιση του Ιησού από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Ακριβέστερα, το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (Κεφάλαιον Γ’, 1-17) περιγράφει ότι ο Ιωάννης ο Πρόδρομος έπειτα από θεία εντολή αφήνει την έρημο και πηγαίνει στον Ιορδάνη ποταμό όπου κηρύττει τον λόγο του Θεού και βαπτίζει τους πιστούς. Κάποια ημέρα, έρχεται ο Ιησούς από τη Γαλιλαία και ζητά από τον Ιωάννη να τον βαπτίσει. Στην αρχή, αρνείται να τον βαπτίσει και του λέει ότι αυτός έχει ανάγκη βάπτισης από Εκείνον. Ο Ιησούς, όμως, τον πείθει. Κατά την τελετή της Βάπτισης το Άγιο Πνεύμα με μορφή περιστεριού κάθεται στην κεφαλή του Χριστού, ενώ ταυτόχρονα από τους ουρανούς ακούγεται η φωνή του Θεού και Πατρός να λέει «Ούτός εστιν ο υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα». Με αυτό τον τρόπο στη Βάπτιση έχουμε τη φανέρωση ολόκληρης της Τριάδας στον κόσμο.

Οι Ευαγγελιστές Ματθαίος και Μάρκος τοποθετούν «χρονικά» την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος αμέσως μετά την έξοδο του Ιησού από τα νερά του Ιορδάνη και σε άμεση σχέση με τη βάπτιση. Ο Λουκάς διαφοροποιείται κάπως στο σημείο αυτό και τοποθετεί το «ανεωχθήναι τον ουρανόν και καταβήναι το Πνεύμα το Άγιον… επ’ αυτόν» (Λουκ. 3,21-22) «λίγο αργότερα» και μετά το πέρας της βάπτισης.

Βέβαια, δεν φαίνεται να το θεωρεί ξεχωριστό γεγονός, όπως ισχυρίζονται πολλοί, για να τονισθεί δήθεν κάποια διάρκεια μεταξύ βαπτίσματος και «χρίσματος». Μας λέει συγκεκριμένα ότι ο Ιησούς αμέσως μετά τη βάπτιση ή και κατά τη βάπτιση άρχισε να προσεύχεται, και τότε ακριβώς συνέβη η «κάθοδος» του Πνεύματος (Λουκ. 3,21). Κατά τον Λουκά, επομένως, έχουμε το μεγάλο αποκαλυπτικό γεγονός και την πρώτη θεοφάνεια της Καινής Διαθήκης αμέσως μετά τη βάπτιση και σε σχέση πάντοτε με τη βάπτιση και μάλιστα σε ώρα «προσευχής». Τότε έρχεται και η ουράνια επιβεβαίωση, ότι «ούτος έστιν ο υιός ο αγαπητός» (Ματθ. 3,17· Μάρκ. 1.11· Λουκ. 3,22) και «ο υιός του Θεού» (Ιωάν. 1,34).

Άγια Θεοφάνια, Επιφάνεια ή Φώτα, τρεις διαφορετικές ονομασίες

Η ονομασία Θεοφάνια είναι και η αρχαιότερη και έχει την αρχή της στον λόγο του Αποστόλου Παύλου «Θεός εφανερώθη εν σαρκί» (Α', Τιμ., γ' 16). Η ονομασία Επιφάνεια είναι μεταγενέστερη, έχει όμως την αρχή της στην Αγία Γραφή και συγκεκριμένα στα Τίτ., β', 11 «Επεφάνη γαρ η χάρις του Θεού η σωτήριος πάσιν ανθρώποις» και Τίτ., β', 13 «και επιφάνειαν της δόξης του μεγάλου Θεού».

Το Βάπτισμα του Κυρίου συνδέθηκε με το βάπτισμα των κατηχούμενων, που λέγεται και «φώτισμα», και έδωσε την τρίτη ονομασία στη γιορτή, «Τα Φώτα» ή «Τα Άγια Φώτα».

«Επεφάνης σήμερον τη οικουμένη, και το φως σου, Κύριε, εσημειώθη εφ’ ημάς, εν επιγνώσει υμνούντας σε· Ήλθες, εφάνης, το φως το απρόσιτον», υμνεί ο Ρωμανός ο Μελωδός.

Τα Επιφάνεια δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα πότε καθιερώθηκε να εορτάζονται. Ωστόσο, αποτελούν μια από τις αρχαιότερες εορτές της Εκκλησίας μας.

Ως κύριες τελετές των Θεοφανίων θεωρούνται ο Μέγας Αγιασμός, θρησκευτική τελετή που λαμβάνει χώρα εντός των Εκκλησιών, και ακολουθεί η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού.

«…Και με των νερών τ’ αγιάσματα, τα Φώτα», ζωγραφίζει τόσο απλά και αποτυπώνει με την πένα του ο Γεώργιος Δροσίνης τη χρονιάρα μέρα των Θεοφανίων, την τρίτη και τελευταία των εορτών των Χριστουγέννων.

Τα ύδατα αγιάζονται

Ο ιερέας ρίχνει τον Σταυρό στη θάλασσα ή στο ποτάμι (όπου δεν υπάρχουν, αγιάζονται δεξαμενές με νερό, όπως στην Αθήνα), κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου. Οι νέοι πέφτουν για να τον πιάσουν, ενώ θεωρείται ευλογία για εκείνον που θα τον πιάσει και την οικογένειά του.

Στην Αττική, η επίσημη κατάδυση του Σταυρού ορίστηκε να γίνεται από τις αρχές του 1900 στον Πειραιά, ενώ παρόμοιες τελετές λαμβάνουν χώρα σε όλους τους νομούς της χώρας.

Και… στα χείλη κάθε πιστού, που φωτίζεται με θεϊκό φως, ο εκκλησιαστικός ύμνος, το Απολυτίκιο των Θεοφανίων «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε…»

Σήμερα οι πιστοί αγιάζονται και γνωρίζουν τον Τριαδικό Θεό σε μια σωτήρια πανήγυρι στην οποία συμμετέχει όλη η κτίση, τα επουράνια και τα επίγεια.

Στη Δύση τα Θεοφάνεια τα συναντάμε στα μέσα του 4ου αι., αλλά ήδη την εποχή εκείνη υπήρχε στη Ρωμαϊκή Εκκλησία και άλλη μια εορτή αφιερωμένη στην κατά σάρκα Γέννηση του Ιησού, στις 25 Δεκεμβρίου.

Όταν πλέον καθιερώθηκε αυτή η ημερομηνία για τα Χριστούγεννα, σε όλο τον χριστιανικό κόσμο έγινε και ο διαχωρισμός της εορτής των Φώτων στις 6 Ιανουαρίου, στα μέσα του 6ου αι.

Η σημερινή εορτή κλείνει τον κύκλο του λεγόμενου Δωδεκαημέρου που αρχίζει από τη Δεσποτική εορτή των Χριστουγέννων και περιλαμβάνει και τις άλλες ενδιάμεσες εορτές.

«Η Αγιότης του Θεού δωρίζεται στα πάντα

Άστρα! Φυτά! Και ζώα πια, υγρά και στερεά τε,

Άνθρωποι γης! Αγιάσθητε! Και τη χαρά σκορπάτε!

Διώξτε τη θλίψη απ’ την καρδιά, ‘πό μέσα το φαρμάκι

Κι ας έχουν βγει απ’ τα βαθιά του τρόμου έξω οι δράκοι…», από τη συλλογή Εντυπώσεις Θεοφάνεια.